|
تاريخچه |
|
متفق قوشونلاری ۱۳۲۰- جی ايل شهريور آينين اوچونده ايرانا داخل اولدوقدان سونرا، رضاخان ديکتاتوراسی داغيلدی و ايراندا نسبی آزادليق ياراندی. چوخ سايلی حزب و مطبوعات اورقانلاری ياراندی. متفق قوشونلاری اولکه نين مختـلف ايالت لـرينده يئرلشديلر. انگليس لر جنوب ايالـت لـرينده، شـوروی ايسـه شمـال ايالـت لـرينده يئـرلـشديلـر.۱۳۲۱ - جی ايلده آمريکا قوشونلاری ايرانا داخل اولدولار و مرکزی ايالتلرده يرلشديلر.۱۳۲۰- ۱۳۲٤- جی ايللر هيجانلی ايللر ايدی. ايراندا ياشايان بوتون خالقـلار آزادليـق و دموکراتيا اوغـروندا مبـارزه عزمی ايله، يئنی يارانميش سول تشکيلاتلارا قـوشولدولار. بونونلا ياناشی ساق قوه لرده اوز سياسی تشکيلاتلارينی ياراتديلار.« حزب توده ايران» و سونرا «بيرلشميش همکارلار اتفاقی» سول قوه لرين مرکزينه چوريلديلر٠ سيد ضياالدين طباطبايی نين باشچيـليغی ايله يارانان سياسی تشکيلاتلار، اونلارين مطبوع اورقانلاری او جمله دن ه«رعد» روزنامه سی ساق جريانلاری بيرلشديره رک، سول قوه لره قارشی گئنيش مقياسلی مبارزه يه باشلاديلار.ايراندا يارانان سياسی تشکيلاتلاردان ان گوجلو و ان کوتله ويسی حزب توده ايران ايدی. کندلی، فهله و ضياليلار حزب توده نين عضوو اولدولار. بو تشکيلاتين رهبرليينده اساسا ضياليلار او جمله دن رضاخان زندانيندا حبس چکن ضيالی کمونيستلر واريديلار. « هامی اوچون ايش »، « هامی اوچون چورک»، « هامی اوچون بهداشت» و « هامی اوچون تحصيل»، بو حزبين اساس شعارلاريندان ايدی. حزب توده نين ۵۰ ميندن آرتيق آذربايجاندا عضوی واريدی. او ايللرده بو ايکی سياسی جريان آراسيندا (ساقچيلار و سولچيلار) مبارزه شدتـله داوام ائديردی. ساق قوه لر انگليس و آمريکايا آرخالانيرديلار، سول قوه لر ايسه شوروی نين معنوی و سياسی امکانلاريندان استفاده ائديرديلر٠ آذربايجان هميشه اولدوغو کيمی آزادليغين سنگرينه چوريلميشدی. انگليس و آمريکاليلار محمدرضا شاه باشدا اولماقلا مرتجع قوه لرين آرخاسيندا دايانميشديلار، شوروی ايسه آزاديخواه قوه لرين اوغور قازانماسيندا ماراغلی ايدی. شوروی اوز سرحدلرينده دوست و دموکراتيک اولکه نين موجود اولماسی نی آرزولايردی. لاکين بو آرزونين حياتا کئچريلمه سی آسان ايش دييلدی. ايکينجی دونيا محاربه سی آلمان فاشيستی نين قيد و شرط سيز تسليمی ايله سونا چاتدی. محاربه نين قورتارديغی ايل (۱۳۲٤) ايران اوچون حل ائديجی ايل ايدی. محاربه دن آلتی آی سونرا متفقلر ايرانی ترک ائتملی ايديلر. محاربه نين آغير اقتصادی و اجتماعی زيان و چتينليکلری اولکه نی گرگين وضعيته سالميشدی. دموکراتيک اصلاحـات آپاريلمـاميشدی، حـاکميت تمـامی ايله مرتجـع قـوه لرين الينـده ايـدی، ۱٤ - جی مجلسده آنجاق ۸ سولچی نماينده (حزب توده دن) وارايدی و پيشه وری نين اعتبارنامه سی رد ائديلميشدی٠ بو زامان راديکال آدديمين آتيلماسی گونده ليکده دوروردو. سياسی و تشکيلاتی تجربه يه ماليک اولان پيشه وری زامان و وضعيتی درک اتميشدی. او درک اتميشدير کی ايراندا دموکراتيک آزادليقلارين قورونوب، ساخلانماسی اوچون يئنه ده آذربايجاندان باشلاماق لازم دير. ائله ده اولدو. پيشه وری تبریزه گئتدی. اوردا اوز سيلاحداشلاری ايله گوروشدو و نتيجه ده آذربايجـان دموکـرات فـرقـه سينين يارانـماسينا نائل اولـدو و ۱۲ شهريور بياننامه سی آذربايجان تورکجه سی و فارس ديللرينده گئنيش مقياسدا يايلدی. حزب توده نين آذربايجان تشکيلاتی، دموکـرات فـرقـه سينه قوشولماق حاقيندا قرار وئردی. بونون اوچون شهريور آيندا حزبين ايالتی کميته سينده مشورتی کنفرانس تشکيل اولوندو. مشورتی کنفرانسدا ۱۵٠ نماينده اشتراک ائديردی. بو نماينده لر بوتون آذربايجانين شهر و کند تشکيلاتلاريندان گلميشديلر. ايالتی تشکيلاتين فـرقـه يه قوشولماسينا قارشی ايکی نفر، اصپهانی و هاشمی چيخيش اتديلر. بو مسئله دن سونرا اونلار آذربايجانی ترک ائديب تهرانا گئتديلر. حزبين آذربايجان تشکيلاتی فـرقـه ايله بيرلشديکدن سونرا، فرقـه نين بيرنجی قورولتـاينين چاغيريلمـاسينا حاضرليق آپاريلـدی. قورولتـای ۱۳۲٤ - جو ايل، مهر آينين ۱٠ دا تبریز شهرينين « شير و خورشيد» سالنوندا تشکيل ائديلدی. بو قورولتـايدا فـرقـه نين بوتون تشکيلاتلاريندان نماينده لر اشتراک ائديرديلر. قورولتـايدا پيشه وری اولکه نين گله جک سياسی فعاليت يولونو آچيقلادی. فـرقـه نين مرامنامه و نظامنامه سی قبول ائديلدی. بونونلادا آذربايجـان دموکـرات فـرقـه سی مستقل بير تشکيلات کيمی يئنی فعاليت امکانلارينی الده اتدی و آذربايجاندا مختاريتين الده ائديلمه سی، آذربايجانين ملی مدنيتی و آذربايجانليلارين آنا ديلی رسمی ديله چوريلمه سی اوچون الوئريشلی شرايط ياراندی٠ ه«آذربـايجـان» روزنـامه سی فـرقه نين رسمـی اورقـانـی کيـمی نشـره باشـلادی. پيشـه وری « فـرقـه ميز ايشه باشلادی» آدلی مقاله ايله روزنامه نين بيرنجی ساييندا چيخيش اتدی. آذربايجـان دموکـرات فـرقـه سی از مدتده گئنيش کوتله وی تشکيلاتا چوريلدی و آذربايجاندا دموکراتيک امکانلارا ماليک اولان دولت سيستمينين ياراديلماسی گونده ليگه چيخدی. بو طبيعی بير حال ايدی. او زامان پيشه وری يازيردی: ايران يول آيريجيندا دير. يا ديکتاتورا و يا دموکراتيا. اوچونجو يول يوخدور۰ آذربايجان آزادليق بشيگی کيمی دموکراتيانين بوتون ايرانا يايلماسی نی اوز اوزرينه گوتوردو. آذرين ۲۱ ده آذربايجان فدايی لری ارتجاعنين سون سنگرلرينی تبریز شهريندن تميزله ديلـر و شاه قوشونـلاری قيد و شرط سيـز تسليـم اولـدولار. قيـد ائدک کـی ۲۱ آذر حرکاتينين باشلانماسی عرفه سينده، آذربايجاندا سئچکيلر کئچيريلدی و ملی مجلس ياراندی. بو سئچکيلرده کيشيلرله ياناشی قادينلاردا ايلک دفعه ايران تاريخينده سس ورمه ده اشتراک اتديلر. ملی مجلس اوز ايشينه باشلادی و پيشه وری نين تشکيل اتديی ملی حکومتين برنامه لری ايله ياناشی، ملی دولت ناظرلرکابينه سی نی ده تصديق اتدی. ملی مجلسين تشکيليندن اول چاغريلان خالق کنگره سی، شاه ها و تهران مجلسينه آچيق بياناتلا مراجعت اتدی. بو بياناتدا آذربايجان خالقينين قانونی حاقلارينين حياتا کئچيريلمه سی طلب اولوندو٠ آذربايجان ملی حکومتی ايرانين اراضی بوتولويونون تامين اديلمه سی نی اوز عهده سينه گوتوردويو اوچون، تهرانلا مذاکره يه حاضر اولدوغونو بيلديردی. تهران ايسه ايلک نوبه ده شوروی ايله علاقه يه گيرمک نيت تينده اولدو. بونا گوره ده قوام السلطنه حاکميته گلدی. او حاکميته گلديکدن اوچ گون سونرا مسکويا گئتدی. شـوروی رهبـرلييی ايله مذاکـره لر آپاردی و بو مذاکـره لـر « سـادچيکـف - قـوام» مقاويله سی ايله نتيجه لندی. بو مقاويله يه اساسا شوروی اوز قوشونلارينی ايراندان چيخارتمالی و شمال نفتينين استخراجيندا اونون اشتراکی تامين اولونماليدی. عينی زاماندا آذربايجان مسئله سی ايسه ايرانين داخلی ايشی کيمی صلح يولو ايله حل ائديلمه لی ايدی.۱۳۲۵- جی ايلين ارديبهشت آيندا تهرانلا تبريز آراسيندا مذاکره لر باشلاندی. مذاکره اوچون پيشه وری تهرانا گئتدی، لاکين مذاکره لر مثبت نتيجه ايله بيتمه دی. اوندان سونرا مذاکره لر ايکينجی سويه لی ديپـلماتلارلا داوام ائديلـدی. هـمان ايلـين ۲۳خرداد آيندا تبريزده ۱۵ ماده دن عبارت مقاويله امضالاندی. مقاويله نی تهران حکومتی طرفيندن مظفر فيروز و آذربايجان ملی حکومتی طرفيندن پيشه وری امضالاديلار. بو مقاويله ده ماهيت اعتباری ايله آذربايجانين مختاريتی ساخلانيردی، لاکين حاکميت فورماسی ديشيليردی. ملی مجلس، ايالتی انجمن فورماسی آليردی و ملی حکومت ايسه استاندارليقلا عوض ائديليردی. بونا باخمياراق دولت نشانه لری و سياسی و اقتصادی فعاليت ۲۱ آذر ۱۳۲۵ قدر اوز فعاليتينی اولدوغو کيمی داوام اتديردی٠ بير ايل حاکميت دورونده آذربايجان (تورکجه سی) ديلی رسمی دولت ديلی اولدو، آذربايجان دولت فلارمونياسی و آذربايجان دولت تئاتر و دولت اونيورسيته سی تاسيس ائديلدی، ملی راديو ايشه باشلادی، بوتون دولت اداره لرينده دفتر ايشی آذربايجان ديلينده آپاريلدی. ابتدايی مکتبلردن عالی متکبلره قدر تحصيل آنا ديلينده آپاريلدی، دوردونجو سينيفه قدر درسليکلر چاپ اولوندو. ملـی صنايعنين انکيـشافی اوچون يئـنی آدديمـلار آتيـلدی.« ظفر» توخوجولوق کارخانه سی ايشه باشلادی، خالصه تورپاقلاری، اله جه ده آذربايجانی ترک ائدن مولکدارلارين تورپاقلاری پولسوز اولاراق کندليلر آراسيندا بولوندو. آذربايجان کندلرينده يئنی مکتبلر آچيلدی. ياشليلار اوچون اکابير تشکيل ائديلدی٠ بئله بير حالدا، انگليس و آمريکا، آذربايجانا قارشی حربی و سياسی مداخله اوچون تجاوز نقشه سی حاضرلايرديلار. قوام دولتی آذربايجانين مسئله سينين دينج يولولا حلی باره ده عهده لييندن بويون قاچيرتدی. سئچکيلره نظارت آدی ايله آذربايجانا آستارا، زنجان و کوردستان استقامتی ايله اردو گوندريلدی. قارداش قيرغينينا امکان ورمه مک اوچون، آذربايجان فدايی لری مقاومت گوسترمه ديلر. بونونلادا آذربايجان يئنه ده قارا ارتجاعنين پنجه سی آلتينا دوشدو. ۳٠ ميندن آرتيق آذربايجان وطن پروری قتله يئتيريلدی و مينلرله عائله خوزستان، لرستان و خارک آداسينا سورگون ائديلديلر. بويوک مهاجرت دورو باشلاندی. فـرقـه نين رهبرليينين بير حصه سی باشدا پيشه وری اولماقلا، بيرسيرا اردو افسرلری شوروی مهاجرت اتديلر. مهاجرت ايلرينده آذربايجـان دموکـرات فـرقـه سی يئنی شرايطه اويغون فعاليتينی تشکيل اتدی۰ آذربايجـان دموکـرات فـرقـه سی ياشايير و اوز فعاليتينی داوام اتديرير. بو فعاليت بين الخالق حقوقا اساسلاناراق، ايران چرچيوه سينده آذربايجانا مختاريت وئريلمه سی اوغروندا مبارزه دن عبارتدير. بو گونکی شرايطه اويغون اولاراق دموکراتيک بير ايران دولتينين، ايرانين فدرال شکيلده قورولماسی آذربايجـان دموکـرات فـرقـه سينين اساس هدفی دير٠ آذربايجان دموکرات فرقه سی
|